کتاب دستور توصیفی (براساس واحدهای زبان فارسی) اثر عباسعلی وفایی 1404

کتاب دستور توصیفی نوشته‌ی عباسعلی وفایی است. این کتاب دارای پنج فصل است. در فصل اول به تشریح جمله پرداخته‌ شده و ضمن تعریف آن، به اقسام جمله اشاره و ارکان آن توصیف شده است. مبحث جمله را می‌توان گسترده‌تر از مباحث حاضر ارائه داد؛ اما بنابر اختصار گذاشته شده و ضمن آنکه به مباحث مربوط به حوزه‌ی معنی‌شناسی جمله که بسیار گسترده است، در این دستور پرداخته نشده است. در فصل دوم به مبحث واحد زبانی «گروه» پرداخته شده است و در آن گروه‌های «فعلی»، «اسمی»، «صفتی»، «قیدی» و «حرف اضافه‌دار» توصیف شده است. در مبحث «گروه» تلاش شده تا مباحث مربوط به حوزه‌ی نقش گروه‌ها برجسته شود و از مباحث دیگر صرف نظر شده است. در فصل سوم به واحد زبانی «واژه» پرداخته شده است و در آن تمام مقوله‌های دستوری که داخل در واژه هستند، به بحث گذاشته شده است. این فصل حاوی شش بخش با عناوین «فعل»، «اسم»، «ضمیر»، «صفت»، «قید» و «حرف» است. مبحث زبانی «شبه‌جمله» و «صوت» که در بیشتر دستورها با عنوان یک مقوله‌ی دستوری بحث شده، در بخش مربوط به «اسم» و «جمله» توصیف شده است. در فصل چهارم به واحد زبانی «تکواژ» پرداخته شده و اقسام و انواع تکواژها توصیف شده است. در فصل پنجم نیز کوچک‌ترین واحد زبانی، یعنی «واج» بررسی شده و اقسام آن بیان شده است و در این راستا به دستگاه گفتار و واحدهای زِبَرزنجیری گفتار نیز اشاره شده است. ازآنجاکه این کتاب، دستور توصیفی «هم‌زمانی» است، مثال‌های آن از زبان امروز آورده شده و شعر و متون ادبی هرگز مورد توجه نبوده است؛ زیرا نگارنده بر آن است که زبان ادبی، دستور و قواعد خود را می‌طلبد و اختلاط مباحث زبان ادب با معیار، غیرعلمی است و در توصیف مسائل دستوری کار عبث و بیهوده‌ای است. ضرورت‌های ادبی امکان هنجارگریزی نویسنده یا شاعر را در متن باعث می‌شود و آن زبان، توصیف‌شدنی در زبان معیار نیست.